Les Ateliers de la Flūte Dore

Deze keer een artikel over olie, hout en onderhoud. Gedurende de 20 jaar dat ik werkzaam ben als fluitbouwer, worden steeds opnieuw dezelfde vragen gesteld over het onderhoud en met name het olieën. Kennelijk bestaat er nogal wat verwarring over, en vooral veel misverstanden. De meningen lopen nogal sterk uiteen. Ik heb bekende(!) fluitisten horen zeggen dat je de fluit het beste elke maand een dag in een oliebad kunt leggen. En er zijn klanten in mijn werkplaats geweest wiens docent had beweerd dat olie alleen maar slecht is en je zo weinig mogelijk moet olieën, omdat je met olie de fluit kunt verpesten. De waarheid ligt, zoals met de meeste dingen, ergens in het midden. Om te proberen die al te extreme stellingen voorgoed uit de wereld te helpen, zal ik proberen het in een paar alinea's uit te leggen.

Er is al veel over olie geschreven. Welke de beste zou zijn, en welke je absoluut niet zou moeten gebruiken. In de oude literatuur wordt lijnolie, amandelolie, of raapzaadolie veel aangeraden.
In Tromlitz' "Ausführlicher und gründlicher Unterricht die Flöte zu spielen" (uitg. Leipzig 1791) staat op

Tromlitz ch. 1 page 28

Niet in de douche

Experimenteert u maar eens met een oude (nog wel goede !) hygrometer. Vooral in de winter, met een centraal verwarmd huis lopen de dan gemeten waardes sterk uiteen. Begin in een ruimte waar weinig wordt verwarmd (en vergeet niet zachtjes op de meter te tikken voor u begint, zodat hij de juiste waarde aanwijst). Als het ideaal is wijst de hygrometer na een tijdje 50 % aan. Verplaats hem dan naar een droog en goed verwarmd vertrek. U ziet de meter waarschijnlijk terug lopen naar 30 of soms wel 20-25 % !! Dat is geen goede plek voor uw fluit; het hout zou er snel uitdrogen. Voor de meeste kamerplantjes en uw houten meubeltjes is het trouwens ook geen goede situatie. Nu hangt u hem in de douche, of badkamer. Zeker als die net gebruikt is voor een verkwikkende douche of bad loopt de hygrometer op naar 98 tot 100 %. Daar moet u uw fluit dan ook zeker niet bewaren; het hout zou snel verzadigd raken met water (afhankelijk van de houtsoort zo'n 30-40 uur) en sterk vervormen.

Wat is nu eigenlijk de functie van olie ?

Uit het voorgaande blijkt dat uw fluit beschermd moet worden tegen al te snelle opname en vooral afgifte van water. Daarvoor is olie bedoeld. Het vormt een laag op het hout, en tussen de delen van de houtstructuur die er voor zorgt dat :

1. de hoeveelheid waterdamp die in het hout wordt opgenomen en de snelheid waarmee dat gebeurt verkleind wordt,
2. gecondenseerde waterdruppels die na een tijdje spelen tegen de wand van de fluit zitten het hout op die plaats niet doordrenken met water,
3. de afgifte van water na het spelen veel trager verloopt.

Naast deze drie belangrijke functies kan olie, door zijn vermogen om poriën op te vullen, kleine oneffenheden in een boring wegwerken en zo de weerstand ervan iets verlagen, hetgeen zorgt voor een efficiëntere productie van de toon. Deze kan dus iets verbeteren, zelfs in een met paraffine behandelde houten fluit, die geen olie opneemt. Bij dit laatste moet wel worden opgemerkt dat het 'verbeteren' van de toon alleen onder bepaalde omstandigheden optreedt. Indien er bijvoorbeeld iets teveel olie in de boring belandt, en daar achterblijft, wordt het oppervlak niet gladder maar ruwer en kleiner, zodat het tegenovergestelde effect wordt bereikt. Zo zijn er meer factoren van belang, zoals de viscositeit en de droogsnelheid van de olie.

Drogende olie of niet

In de 'oude bronnen' en ook veel moderne wordt altijd gesproken over drogende en niet drogende olie. Drogende is bijvoorbeeld de veelgenoemde lijnolie en Tung olie. Niet drogende zijn o.a. kokos, noten- of olijfolie. Een drogende verandert snel na het opbrengen in een soort film, en wordt uiteindelijk hard. Daarmee legt ze een duurzame film over het hout die goed beschermt, en poriën opvult. Het nadeel is echter dat wanneer ze te vaak wordt toegepast, deze laag steeds dikker wordt en uiteindelijk de boring en de toongaten kleiner maken (de 'korsten' van Tromlitz), zodat de stemming en de aanspraak van de fluit verslechteren. Lijnolie wordt zeer hard en is na droging alleen nog mechanisch te verwijderen, en niet meer op te lossen, behalve met zeer agressieve middelen.
Een niet-drogende olie legt ook een beschermende laag over de fluit, die echter na verloop van tijd verdwijnt door de instabiliteit van de olie (reactie met b.v. water), of door verdamping. In de meeste gevallen is het beste een combinatie van de twee, na elkaar. Als de fluit nog nieuw is moet een boring, als hij tenminste niet behandeld is met paraffine, was of lak, zo snel mogelijk worden beschermd. Dan is drogende olie het beste.
Bij een aantal maanden gebruikte fluit, bij een fluit waarvan de boring met was, paraffine of lak is behandeld, of een fluit met veel kleppen moet echter worden overgestapt op niet drogende, omdat anders de beschermende laag na enige tijd te dik zou worden, of de olie op de polsters van de kleppen gaat vastzitten, die dan hard worden en niet meer goed sluiten.

Drogende olie:

Tung olie :

Amandelolie:

Mais-olie:

Niet Drogende Olie:

Olijfolie:

Noten-olie :

Raapzaadolie:

Paraffine-olie:

Citrus-olie:

Welke olie moet ik gebruiken ?

Uit het bovenstaande volgt dus dat u met een nieuw instrument het beste gedurende korte tijd (3-6 maanden) een drogende olie kunt gebruiken. Alle soorten hierboven komen als kandidaat in aanmerking. Na het inspelen van een nieuwe fluit, bij een fluit met veel kleppen (drogende olie is schadelijk voor de polsters) of bij een fluit waarvan het hout al is voorbehandeld met was, paraffine, of lak gebruikt u niet-drogende olie. Het nadeel van de ranzigheid (oxydatie) bij sommige soorten kunt u bestrijden door een mespuntje vitamine E (alpha-tocopherol uit een capsule in zuivere vorm, NIET alpha-l-tocopherol) in de olie te mengen. Bewaar oliesoorten die sneller oxyderen altijd in een donkere glazen of PVC fles, zodat licht en lucht er niet bij kunnen. Door veel instrumentmakers wordt aan het oliemengsel houtterpentijn olie (let op dat is GEEN terpentine!)toegevoegd om de olie dunner te maken en makkelijker in het hout te laten doordringen. Dat werkt goed, maar houtterpentijn is, hoewel van natuurlijke oorpsrong, schadelijk voor de gezondheid, en heeft een zeer sterke (wel aangename) geur, waarvoor sommige mensen allergisch zijn. Gebruik het dus met mate !

Hoe vaak moet ik olie gebruiken, hoe veel?

Dit hangt natuurlijk sterk af van hoe vaak u speelt. In de winter moet u vaker olie gebruiken dan in de zomer, als er niet wordt gestookt met de CV. Gebruik niet te veel. Het is heel belangrijk om altijd als u olie heeft gebruikt, het restant dat niet is opgenomen door de fluit er weer met een schoon lapje uit te vegen. Te veel olie droogt op en "verpest" op de lange duur de boring en de stemming van de fluit, doordat de boring dan ruwer en kleiner wordt, en vooral de zo belangrijke ondersnijdingen van de toongaten worden opgevuld met olieresten. Bovendien kleeft olie aan de polsters van de kleppen die dan niet meer sluiten. De fluit speelt dan geen goed laag register meer, reageert traag en raakt eveneens ontstemd als kleppen lekken. Dat verwijderen van resten moet bij de ene oliesoort, zoals Tung olie, die zeer snel droogt, na een uur of twee gebeuren; bij andere olie, die minder snel opdroogt, mag u langer wachten. Vergeet het niet; ik heb al vaak dikke korsten olie uit fluiten moeten verwijderen, die terug gebracht werden omdat ze niet meer stemden. Vooral lijnolie wordt op den duur zo hard dat het alleen nog met het nodige gereedschap en machinaal geweld kan worden verwijderd.

Hoe moet ik olieën en waar ?

Alleen het gedeelte dat nat wordt tijdens het spelen, behalve het cederhouten blok van de fluit. Dus het labium, en de boring (de binnenkant) van de fluit. Ik gebruik zelf altijd een oude (zachte !!!) tandenborstel voor een altfluit. Reageerbuisborstels zijn ook prima, als ze tenminste hele zachte haren hebben, zodat de boring niet beschadigd. Gebruik geen wolwissers, omdat die pluizen achterlaten in het instrument. Een lapje aan een fluitwisser (plastic, geen metaal) of plastic breinaald is ook goed, maar brengt het risico van teveel olie mee, omdat de lap veel olie opneemt. Olie zorgvuldig alle delen, en ook het onderlabium (d.i. het niet zichtbare gedeelte van het labium aan de binnenzijde van de fluit), waarbij die oude (zachte !) tandenborstel goed van pas komt. Er zijn mensen die ook het venster van de fluit in de olie zetten. Op zich is dat goed, omdat dit gedeelte snel vochtig wordt en dus dient te worden beschermd. Het is echter moeilijk bereikbaar, en riskant, omdat het kleinste restje olie dat in de hoekjes of aan het afgeschuinde einde van de kernspleet blijft zitten, de fluit tijdelijk onbruikbaar kan maken. Wees daar dus voorzichtig en gebruik als u het wilt doen, zo weinig mogelijk olie. Ook het labium zelf moet zo glad mogelijk blijven en behoeft dus maar weinig olie.